Sentani boombastdoeken en Surrealisme

Voorwerpen uit Nieuw-Guinea waren begin 20e eeuw weinig bekend in Europa en nog moeilijker te vinden. Tientallen levendig en kleurrijk beschilderde boombastdoeken uit het Sentanimeer-gebied, in een ongedwongen stijl die geen enkele verwantschap met een westerse kunsttraditie had, verrasten in 1933 bezoekers van een Parijse kunstgalerie. De figuren op de boombastdoeken leken op vissen, vogels, insecten, reptielen en vleermuizen en zweefden tussen mysterieuze planten. Deze dieren waren niet naturalistisch weergegeven. Surrealistische kunstenaars zagen er vrije interpretaties in en vonden dat de voorstellingen een intuïtieve en dromerige sfeer uitstraalden. Zij voelden hiermee een verwantschap. 

Het Surrealisme was meer dan een artistieke en literaire avant-garde beweging tussen ca. 1920-1940. Het betekende een alles omvattende manier van leven, een totaal beleefde ervaring. Surrealisten streefden naar een geheel nieuwe esthetiek, kunst, schoonheid. Dat kon bereikt worden door de verbeelding en creativiteit volledig te bevrijden, alles wat aangeleerd was los te laten. Ze wilden onbekende registers van het onbewuste alle vrijheid geven.  
Kunstenaars voelden een verwantschap met de manier - zoals zij meenden te zien - waarop  in Oceanië spiritualiteit, oneindigheid en het universele verweven zijn in alle aspecten van het leven, en in voorwerpen. Surrealisten omringden zich daarom graag met deze voorwerpen die voor hen tot een andere wereld behoorden. Het kon bijdragen aan het loskomen van de alledaagse wereld. 

Surrealisten keerden zich tegen de heersende Europese cultuur en waarden. Vooral het geweld van de Eerste Wereldoorlog had velen diep geschokt. Surrealisme was een aanval op het rationalisme en kolonialisme. Streven was om het in hun ogen burgerlijke Europese wereldbeeld te herdefiniëren door idealen, ethiek en esthetiek die daar lijnrecht tegenover stonden. Maar weinigen van hen zijn echter in Oceanië geweest of verdiepten zich in de oorspronkelijke culturele context van de voorwerpen. 

Gaandeweg organiseerden meer galerieën en musea in Parijs exposities met voorwerpen uit Oceanië. Musée d’Ethnographie du Trocadéro wijdde in 1910 een tentoonstellingszaal aan kunst uit Oceanië. In 1926 opende Galerie Surréaliste. Kunstenaars stelden hun kunstwerken tentoon naast inheemse voorwerpen die vaak uit hun eigen collecties afkomstig waren. Daarmee gaven ze aan dat inheemse kunst dezelfde ‘waarde’ had. 
De expositie Tapas de la Nouvelle Guinée hollandaise in 1933 in het Trocadéro met boombastdoeken (tapa) vol levendig geschilderde en gestileerde vissen, vogels, insecten, vliegende honden en geometrische en figuratieve motieven was een absolute sensatie. De boombastdoeken trokken de aandacht van kunstverzamelaars - en later musea - en inspireerden kunstenaars als Paul Klee, Max Ernst, Joan Miró, Henri Matisse. De meeste boombastdoeken waren heel recent in het Sentani dorp Tobati gekocht door Jacques Viot.

Voorwerpen uit Oceanië waren bijzonder gewild maar ook zeldzaam. Niemand had geld om te reizen of een verzamelexpeditie op touw te zetten. Pierre Loeb, een verzamelaar en handelaar van avant-garde kunst en inheemse kunst, betaalde de dichter en kunsthandelaar Jacques Viot om in Oceanië voorwerpen te verzamelen voor zijn collectie en galerie.  
Omdat in Polynesië weinig authentieke voorwerpen meer te vinden waren zou Jacques Viot eigenlijk naar Australië gaan maar hij reisde naar het Sentani-meer gebied in westelijk Nieuw-Guinea. In 1927 had hij de tentoonstelling Exposition de l'art décoratif dans les Indes néerlandaises in Musée des Arts Décoratifs in Parijs gezien, met ondermeer boombastdoeken uit Sentani. Jacques Viot verwachtte er voorwerpen te vinden in een stijl die tot dat moment onbekend was in Europa. Hij stuurde ca. 60 boombastdoeken naar Parijs. Vermoedelijk bestelde hij de boombastdoeken bij lokale makers. 

Bijna alle voorwerpen in het Sentani-meer gebied waren versierd met in elkaar grijpende figuratieve en geometrische motieven die ingekrast, ingesneden, ingebrand of geschilderd werden. Het fouw (dit betekent ‘spiraal’) motief van in elkaar grijpende spiralen en S-curves werd het meest gebruikt. Dit motief symboliseert de oneindige afwisseling van leven en dood. 
De motieven gaven ook informatie over de identiteit van de eigenaar, de familie en het dorp. De gestileerde motieven en dierfiguren zijn totemdieren en verbonden met de voorouders van een clan. Elke familie of clan had zijn eigen motieven en die werden goed bewaard en doorgegeven. 
Eigenlijk alle voorwerpen die mensen continu gebruikten en om zich heen hadden waren gedecoreerd met betekenisvolle motieven. Relaties met families, clans, voorouders en de natuurlijke omgeving waren hierdoor in alles aanwezig en steeds zichtbaar. 

Na ca. 1930 werden de boombastdoeken voornamelijk versierd met gestileerde dierfiguren, vaak vissen en hagedissen, die in losse composities op de boombastdoeken waren geschilderd. Deze losse composities verschilden sterk met de oorspronkelijke stijl met strakke curvilineaire patronen. Deze nieuwe ontwerpen ontstonden waarschijnlijk door contact met handelaars.  

Na ca.1940 liep de productie van boombastdoeken terug. Sinds de tachtiger jaren worden er weer meer boombastdoeken gemaakt, vooral aangemoedigd door de Evangelical Christian Church, om traditionele Sentani kunst te promoten en als bron van levensonderhoud. Vrouwen produceerden vroeger al meer boombast voorwerpen dan mannen maar die werden niet als kunst gezien maar als handelswaar. Ze maakten bijvoorbeeld hoeden, handtasjes en portemonnees. De laatste twee decennia beschilderen vrouwen ook weer meer boombastdoeken. Oude motieven worden nog steeds gerepliceerd maar er ontstaan ook nieuwe motieven en variaties nu de maro niet meer verbonden zijn met de levenscyclus van vrouwen, afstamming en clans. 

Het beschilderen van boombastdoeken wordt in de familie Ongge van het eiland Asei al generaties doorgegeven. Agus Ongge leerde houtsnijden en schilderen van zijn grootvader en oom Seru Ongge. Martha Ohee was in 2009 één van de weinige vrouwen die ook boombastschilderingen maakte. Zij leerde dit van haar familieleden. Zij is als maker bekend en gewaardeerd, en een voorbeeld voor vrouwen.

Wil je meer lezen over Sentani boombastdoeken? De Sentani collectie in het Wereldmuseum is onlangs opnieuw gedocumenteerd. Je kunt hier de voorwerpen bekijken en meerdere verhalen (thema’s) lezen.

Of bezoek de tentoonstelling Leef Surrealisme of Tijd voor Papoea.

Marijke Kunst is collectieregistrator in het Wereldmuseum en registreert met drie andere registrators de Papoea-collectie (50.000 voorwerpen) in 2025-2026. 

- Ancestors of the Lake. Art of Lake Sentani and Humboldt Bay, New Guinea. (2011) 
- Art of Northwest New Guinea. From Geelvink Bay, Humboldt Bay, and Lake Sentani. (1992) 
- Maia Nuku, ‘L’élan surréaliste: Surrealist Aspirations and the Power and Primacy of Oceanic Art’, in: The Routledge Companion to Surrealism. (2023)  
- Anna-Karina Hermkens, ‘Fabrics of Life: Barkcloth from Lake Sentani and Collingwood Bay’, in: Made in Oceania. Tapa – Kunst und Lebenswelten. Art and Social Landscapes. (2013) 
- Lake Sentani Masterworks in Global Museum Collections — Art of The Ancestors | Island Southeast Asia, Oceania, and Global Tribal Art News